|
Wychowanie regionalne w Szkole Podstawowej w Dębogórzu
na Kaszubach
Opracowanie: mgr Teresa Czerwińska, mgr Hildegarda Skurczyńska
Kaszuby leżą na północy Polski.
Granice północną stanowi Bałtyk, południową zaś Bory Tucholskie. Od strony
zachodniej region ten sięga po Słupski Miastko, natomiast od strony wschodniej po Czersk
i Starą Kiszewę. Jest to teren wyjątkowo malowniczy, usiany licznymi jeziorami i
poprzecinany wieloma rzekami. Wokół jezior i rzek wznoszą sie liczne pagórki, wśród
nich najwyższy szczyt - Wieżyca. Kaszuby porastają liczne lasy mieszane z przewagą
buków i debów /w cześci północnej i środkowej/ lub lasy sosnowe z domieszkami brzozy
i świerka / Bory Tucholskie /.
Ziemie te zamieszkuje ludność kaszubska nazywana przez Brunona Synaka
"regionalną grupą etniczną". Pod tym pojeciem autor rozumie
"...zbiorowość kulturową, której członkowie posiadają poczucie wspólnej
przynależności i tożsamości z tą grupą, ukształtowane na bazie obiektywnych
elementów kultury / mowy, obyczajów itp./, określonego terytorium, własnej nazwy oraz
wspólnej historii - w procesie wzajemnych kontaktów z członkami innych
zbiorowości."1
Kaszubi charakteryzują sie specyficzną kulturą, która
przejawia sie w języku, strojach, twórczości ludowej, poezji i prozie, architekturze
oraz w tańcach.
W Gminie Kosakowo, leżącej nad samym morzem niedaleko Gdyni
kaszubszczyzna powoli zaczyna zanikać. Przyczyny są różne. Już od początku budowy
portu w Gdyni stale osiedla sie tutaj ludność z innych regionów Polski. W szkołach
publicznych na terenie Kaszub jedynym obowiązującym jezykiem był do
niedawna literacki język polski. Wielu pamieta to doskonale z własnego dzieciństwa.
Dzieci pilnowały się, aby nie powiedzieć najczęściej używanego słowa kaszubskiego
"jo" / tak /. Rodzice rozmawiali z dziećmi czesto tylko po polsku, gdyż ich
dzieci spotkało wiele przykrości z powodu jezyka kaszubskiego.
"Trzeba zdać sobie sprawę, że był to proces trwający
setki lat na tej ziemi. A wiec istniała kultura domowa, a gdy dziecko z niej wychodziło,
spotykało inną kulturę, która do tamtej nie nawiązywała. Nauczyciele dzielili się
na tych, którzy pomagali dziecku przebyć ów trudny dla niego próg i na tych bardziej
bezwzględnych, którzy niczego dziecku nie ułatwiali. Ono samo było bezbronne i nie
buntowało się. Nie buntowali sie również rodzice."2
Przełomem w traktowaniu kultury kaszubskiej po macoszemu były
słowa, jakie w 1987 roku w Gdyni Jan Paweł II skierował do mieszkańców Pomorza:
" Drodzy Bracia i Siostry Kaszubi! Strzeżcie tych wartości i tego dziedzictwa,
które stanowią o Waszej tożsamości."3 05.06.1999 roku w Sopocie
papież przypomniał to hasło i wezwał zebranych na hipodromie Kaszubów do zachowania
swojej kultury.
Zauważyłyśmy, że większość uczniów naszej szkoły znało
więcej zabytków Warszawy, Krakowa niż Gdańska. Wielu uczniów nigdy nie było w
Gdańsku, mimo iż dzieli nas od tego miasta zaledwie 30 km. Bliskie sąsiedztwo Gdyni
powoduje, iż wielu mieszkańców wybiera wielkomiejską kulturę, niż stare tradycje
ludowe czy folklor kaszubski. To wszystko skłoniło nas do bliższego zainteresowania
się problematyką wychowania regionalnego. Pragniemy, poprzez edukację regionalną,
uchronić i pielęgnować to, co jeszcze pozostało z kaszubszczyzny na naszych terenach,
pogłębiać wiedzę na temat ziemi, na której się urodziliśmy i gdzie mieszkamy.
" Kto pozna swój dom, własną wieś czy miasto, przyswoi sobie ich dzieje i
historię rodziny, zechce pracować i żyć dla swojej małej ojczyzny, potem - w miarę
społecznego dorastania -podejmie chętnie pracę dla dobra dużej ojczyzny -Polski. Żeby
kraj miłować, trzeba go poznać."4
Charakterystyka środowiska
Szkoła Podstawowa w Dębogórzu
mieści się na terenie Gminy Kosakowo w Powiecie Puckim. Dogodny dojazd do Gdyni
umożliwia mieszkańcom podejmowanie pracy w mieście. Część mieszkańców prowadzi
gospodarstwa rolne lub ogrodnicze. Coraz więcej ludzi posiada prywatne zakłady usługowe
i produkcyjne.
Szkoła liczyła osiem klas i dwa oddziały przedszkolne, w
których uczyło się około 200 dzieci z Dębogórza i Kasakowa. W wyniku reformy
placówka pozostanie 6-cio klasową szkołą podstawową. Usytuowanie szkoły w gminie
nadmorskiej daje możliwości pielęgnowania kultury kaszubskiej nierozerwalnie
złączonej z morzem. Dziś już niewiele jest rodzin, w których rozmawia się w domu po
kaszubsku. Od paru lat na terenie szkoły istnieje zespół folklorystyczny, dzięki
któremu dzieci poznają tańce kaszubskie, literaturę, język, stroje oraz piosenki.
Brak programu wychowania regionalnego sprawił, iż nie wszystkie dzieci poznawały
kulturę swojego regionu. W wyniku badań ankietowych przeprowadzonych przez szkołę
stwierdzono, że edukacja regionalna jest potrzebna.
Program wychowania regionalnego
W lutym 1998 roku napisałyśmy
wraz z dwiema nauczycielkami naszej szkoły Program wychowania regionalnego dla Szkoły
Podstawowej w Dębogórzu. Program został zatwierdzony przez Kuratorium Oświaty i
Wychowania w Gdańsku i jest realizowany w naszej szkole od września 1998.
Celem tego programu jest poszukiwanie informacji o regionie
kaszubskim. Poznanie miejsca, w którym się żyje, ma obudzić w uczniach dumę i
szacunek do własnej wsi, gminy, regionu.
Założeniem jest, aby uczniowie nie tylko poznali tradycje i
obyczaje kaszubskie, ale też je kultywowali. Pragniemy jednocześnie, aby uczniowie
doceniali też inne społeczności, dostrzegali odrębność innych kultur i odnosili się
do nich z szacunkiem. Dążymy do tego, żeby uczniowie mogli z godnością umieścić
Kaszuby na mapie zjednoczonej Europy.
Realizacja programu rozpoczyna się w edukacji wczesnoszkolnej.
Wychowanie regionalne łączy z sobą edukację językową, historyczną, przyrodniczą,
religijną, plastyczną i inne. Tematy zostały tak ułożone, aby uczniowie poznali na
początku to, co jest im najbliższe i dopiero potem przechodzili do zdobywania wiedzy i
umiejętności w szerszym zakresie. Wychodząc od tego, co jest uczniom znane, przechodzi
się do tego, co odległe i nieznane. Zdobyte doświadczenie przenosi się na inny obszar
poznania. Cele wyższego etapu realizuje się w oparciu o cele niższego etapu.
Cele nauczania
Celem nauczania w klasie I jest:
1. Poznanie swojej rodzinnej wsi
- zasłużone osoby wywodzące się z Dębogórza /
np. Radtke /
- nazwy i położenie ulic
- interesujące i znaczące dla Dębogórza miejsca /
np. " Diable Blotko", GOK /
- rolnicy
- miejsca bezpiecznej zabawy
2. Poznanie wybranych nazw w języku kaszubskim
dotyczących domu, rodziny, obejścia.
3. Budzenie świadomości odrębności kaszubskich zwyczajów / np. Paneszka,
Gwiżdże, degowanie/.
Celem nauczania w klasie II jest:
1. Poznanie Kosakowa jako siedziby władz gminnych
i parafialnych
- znane osoby
- wybrane instytucje i zakłady pracy
2. Poznanie pomników przyrody i zabytków
architektury
- aleja lipowa w Mostach
- dworek w Mostach
3. Poznanie ukształtowania najbliższego terenu-
wybrane nazwy kaszubskie / np. Kruzowa Góra, Karszniowa Góra, Oksywsko Droga /.
4. Kształtowanie świadomości poczucia dumy, że małe Kosakowo współpracuje z
innymi krajami / np. VSC /
Celem nauczania w klasie III jest:
1. Wyrabianie umiejętności przeprowadzania
wywiadów, wdrażanie do kulturalnego przeprowadzania rozmów.
2. Zaznajamianie z elementami języka kaszubskiego - nazwy wybranych zbóż i
zwierząt leśnych.
3. Poznanie elementów rodzimej kultury
- nauka tańca "Dzek" lub "Fale"
- kolorowanie i kalkowanie wzorów haftu kaszubskiego
- zwiedzanie muzeum morskiego w Rewie
- słuchanie i czytanie wybranej legendy o tych
terenach, ewentualnie fragmentów książki A. Necla "Krwawy sztorm"
4. Kształtowanie ekologicznej świadomości
- chronione gatunki ptaków w rezerwacie przyrody w
Mechelinkach
- charakterystyczne ukształtowanie terenu
nadmorskiego /brzeg klifowy w Mechelinkach, Szperk w Rewie /
- czynniki wywierające negatywny wpływ na
środowisko / kanał ściekowy, wysypisko śmieci i popiołów, cmentarz komunalny /.
Przedstawione cele edukacyjne
koncentrują się na różnych aspektach regionalizmu. uwzględniono folklor, zwyczaje i
obyczaje ludowe, ukształtowanie terenu, historię, przyrodę i ekologię, a także
informacje dotyczące instytucji i zakładów pracy na naszym terenie. Mieszkamy nad samym
morzem. Tematyka zajęć łączy się, więc często z Bałtykiem. Oddziaływanie morza da
się zauważyć w twórczości dziecięcej. W wielu pracach pojawia się w sposób
naturalny motyw marynistyczny.
Program zakłada, że po każdym
etapie kształcenia / etap to klasa / uzyska się określone efekty pracy. W klasie I
będą to albumy roślin i zwierząt z uwzględnieniem nazewnictwa kaszubskiego, kącik
pamiątek zawierający fotografie, sprzęty i stroje kaszubskie. W klasie II powstaną
albumy zawierające wywiady z ważnymi osobami, prace literackie, wzory haftów
kaszubskich. Uczniowie będą wzbogacać kącik pamiątek założony w klasie I. Dzieci
zaprojektują i wykonają tematyczną gazetkę ścienną. W klasie III efektem pracy
będą albumy oraz kącik regionalny wzbogacony o książki o tematyce kaszubskiej.
Wychowanie regionalne realizowane jest różnymi metodami, a szczególnie przez
doświadczenia poszukujące, działalność plastyczną, wycieczki i wywiady. Wychowawca
klasy zakłada na początku roku teczkę, w której systematycznie gromadzi materiały
wykorzystywane na lekcjach. Przechowuje też notatki, z jakiej korzystał literatury,
przygotowując się do zajęć. W teczkach są specjalne karty, gdzie zapisuje się uwagi
o realizacji kolejnych tematów. Dokumentacja ta ma ułatwić pracę nauczycielowi w
następnym roku, który będzie z tej teczki korzystał. Po kilku latach teczka będzie z
pewnością bogatym źródłem informacji o regionie, sposobach pracy z dziećmi itp.
Założeniem programu jest, aby po zakończeniu semestru
uczniowie klas I - III spotkali się i zaprezentowali to, czego się dowiedzieli o swoim
regionie. Pierwsze spotkanie, jakie odbyło się w styczniu 1999 roku, po zakończeniu
pierwszego semestru, było doświadczeniem bardzo interesującym dla uczniów jak i dla
nauczycieli. Dzieci wykazały się nie tylko dużą wiedzą na temat swojego regionu, ale
również ciekawym zaprezentowaniem zdobytych wiadomości, umiejętności i doświadczeń.
Realizacja programu wychowania regionalnego
W podstawach nowego programu
nauczania znajdujemy, że na etapie nauczania początkowego jednym z celów edukacyjnych
jest kształtowanie poczucia przynależności do społeczności środowiska regionu.
Zadaniem nauczyciela jest uświadomić uczniom, że wspólnota, jaką jest środowisko
lokalne stanowi wielką wartość w życiu każdego człowieka i że każdy ma wobec tych
wspólnot obowiązki. Miejscowość i życie jej mieszkańców, słuchanie opowiadań i
legend z własnego regionu to tylko niektóre tematy, z których powinny być czerpane
treści do edukacji w klasach I - III. Wychowanie regionalne jest wspaniałą ścieżką
edukacyjną pozwalającą na integrację treści nauczania i wychowania. Każdy temat
przewidziany do realizacji daje duże możliwości rozwijania i łączenia różnorodnych
edukacji. Pragniemy przedstawić kilka wybranych zajęć integrujących treści nauczania
z zakresu wychowania regionalnego.
Poznanie własnej miejscowości jest bardzo ważne, dlatego
nauczyciel wybrał się z uczniami do Kosakowa, gdzie mieszka część uczniów. Tutaj
mieści się też siedziba gminy. Uczniowie przynieśli kartki, sztywne podkładki i
ołówki. Zwiedzali Kosakowo szkicując plan wsi, zapisując ulice, ważne instytucje oraz
zakłady pracy. Zakończeniem wycieczki było obejrzenie planu miejscowości znajdującego
się w centrum wsi. Uczniowie zwrócili uwagę na legendę planu, oznaczenia
piktograficzne, zaznaczone kierunki świata. Zwiedzanie Kosakowa było okazją do
wdrażania zasad bezpiecznego poruszania się po ulicach oraz korzystania ze środków
komunikacji miejskiej. Uczniowie mogli zaobserwować, że wszystkie nazwy ulic są pisane
wielką literą. Zwrócili też uwagę na znaczące instytucje: urząd gminy, ośrodek
zdrowia, posterunek policji, kościół, lecznica zwierząt....
Następnego dnia na dużych arkuszach papieru, korzystając ze
swych notatek, uczniowie w grupach wykonywali plany Kosakowa. Dzieci były bardzo
zaangażowane w pracę, chętnie współdziałały z sobą. Wspólnie rysowały ulice,
opracowywały legendę, pisały nazwy ulic. Na koniec zaprezentowały plan i pokazały,
gdzie mieszkają i co jest godnego uwagi ich zdaniem na planie.
Na bazie wycieczki do Kosakowa
uczniowie znają najważniejsze instytucje tej miejscowości. Po jakimś czasie wybrali
się do kilku instytucji, aby poszukać w nich dobra. Dzieci zostały podzielone na trzy
grupy. Każda z grup poszła do innej instytucji. Ciekawym doświadczeniem było
zwiedzenie poczty. Okazało się, że można tam znaleźć wiele dobra: wysyłanie
listów, pieniędzy, telegramów. Nawet kot, który łapie myszy był dobry, bo dał się
pogłaskać. Pani naczelnik też była dobra, bo oprowadziła nas po budynku i wszystko
wyjaśniła. Po zebraniu informacji na temat poczty uczniowie wspólnie wykonywali
planszę dobra. Dzieci narysowały lub napisały na kartce, co znalazły na poczcie.
Następnie przykleiły to na duży arkusz papieru. Gdy plansza była gotowa nadszedł
moment prezentacji dla uczniów, którzy byli w innych instytucjach. Rysunki i napisy
wykonane przez dzieci ułatwiły im opowiadanie, co dobrego znalazły na poczcie. W
ośrodku zdrowia dzieci znalazły dobro w gabinecie dentystycznym, zabiegowym. Odwiedziły
lekarza ogólnego i pediatrę. Okazało się, że nawet zastrzyki, których dzieci nie
lubią są dobre, bo leczą chorych ludzi lub przeciwdziałają groźnym chorobom. Ta
grupa zdecydowała się na wykonanie rysunków trzech gabinetów: dentystycznego,
zabiegowego i lekarskiego. Dzieci opowiedziały patrząc na nie, co dobrego jest w
przychodni lekarskiej. Grupa zwiedzająca urząd gminy dotarła do wszystkich wydziałów.
Dzieci dowiedziały się, na co przeznaczone są podatki i kto o tym decyduje. W USC
okazało się, że istnieją tutaj dokumenty z 1873 roku. W wydziale architektury
wyjaśniono dzieciom, po co potrzebne jest zezwolenie na budowę domu. Dobro jak widać,
czeka na mieszkańców gminy za każdymi drzwiami urzędu. Uczniowie sporządzili
również planszę dobra.
Ciekawe i bardzo kształcące okazały się zajęcia w oparciu o
legendy kaszubskie. Chcąc wyeksponować piękno Kaszub przeczytałam dzieciom legendę
Stanisława Janke "Anioł Kaszub".
Na podstawie tekstu i własnych doświadczeń uczniowie
zauważyli, że ziemia ta jest pełna pagórków, jezior, rzek, lasów.... W
wyodrębnieniu elementów krajobrazu pomogły dzieciom zdobyte wcześniej wiadomości z
zakresu edukacji środowiskowej. Przy wykorzystaniu tkanin, sznurków, wycinanek i farb
dzieci przedstawiły ziemię kaszubską w sposób barwny i ciekawy. Następnie pisały
zdania na temat piękna naszego krajobrazu. Jako ćwiczenie śródlekcyjne dzieci
wykonały poloneza do melodii " Hej, tu u nas na Kaszebach..." Inną legendą,
jaką poznały dzieci była legenda Józefa Ceynowy " Morenki." Uczniowie
poznali typowe dla kaszub stroje. Kobieta - białka miała niebieską spódnicę z
paskami, haftowaną bluzkę i fartuch oraz serdak wyszywany złotą nicią. Mężczyzna
-chłop nosił białe spodnie i koszulę oraz długą niebieską kamizelkę. Przedstawione
stroje to stroje odświętne. Dzieci wykonały też postać rybaków w typowym stroju do
pracy. Lekcja ta była okazją do przypomnienia piosenki " Rebece, Rebece...",
którą uczniowie poznali na lekcji dotyczącej pracy rybaka.
Legendy kaszubskie bardzo
podobają się dzieciom, dlatego zorganizowałam w tym roku szkolny konkurs baśni i
legend kaszubskich. Zadaniem uczestnika było przedstawienie legendy w ciekawy sposób.
Rekwizyty i stroje były dodatkowo punktowane. Dzieci chętnie wzięły udział w
konkursie. Wytypowano dwie najlepsze osoby, które reprezentowały szkołę w konkursie
baśni i legend kaszubskich w szkole nr 44 w Gdyni. Uczeń naszej szkoły zajął tam
drugie miejsce.
Zagadnienia związane z
wychowaniem regionalnym dają dużo satysfakcji dzieciom i nauczycielowi. Warto je
prowadzić gdyż przybliżają dzieciom świat, który je otacza. Jest to świat haftów,
pieśni i tańców kaszubskich, świat ludzi pracujących na morzu, czyli rybaków i
marynarzy oraz stoczniowców i rolników. Otacza nas również przepiękna przyroda
kaszubska oraz świat rodzącej się samorządności.
1. B. Synak, Jezyk jako terytorium
tożsamości kulturowo- etnicznej ludności kaszubskiej, w: Zeszyty naukowe UG Pedagogika
Historia wychowania, nr 20, Gdansk 1992, s.205
2. Jan Drzeżdżon, O edukacji dziecka na ziemi kaszubskiej, w: Jana
Drzeżdżona nie dokonczony tryptyk społeczny, a edukacja regionalna, red. K.
Kossak-G3ówczewski, Gdansk 1995, s. 22
3. Jan Pawe3 II, Gdynia 11.06.1987
4. E Breza,
Region a kultura i literatura ogólnopolska, w: Bliżej regionu i ucznia, red. E.
Mazurkiewicz Gdańsk 1993, s.10 |